استاد سید مهدی حسینی در این خصوص آورده اند:

موسیقی، یکی از عناصر مهم درشعر است و تاثیرات فراوانی برآن می گذارد؛ از جمله:

-     به شعر، نظم می دهد؛

-     حالات مختلف در مخاطب ایجاد می کند ( نشاط، شادی، اندوه، و...)؛

-     میزان تاثیر شعر بر مخاطب را دوچندان می کند؛

-     و...

موسیقی در شعر چند شاخه ی مهم دارد؛ از جمله: وزن، قافیه و ردیف ، و...


در این بخش می خواهیم با هم بحث قافیه و ردیف را مرور کنیم.

پیش از آغاز بحث، خوب است این بیت ها را بطور دقیق بخوانید و به این سوال پاسخ دهید که در پایان هر بیت:

 -     کدام « کلمات » بطور کامل و عینا تکرار شده اند؛

-     « حروف »  کدام  کلمات با هم مشترکند؛

با پاسخ به این سوالات می توانید به جایگاه قافیه و ردیف و ارزش موسیقایی آن پی ببرید.  

اما، شعر انتخابی امروز از کتاب « یک عالم پروانه » است ( چاپ 1373) اثر شاعر خوب و صمیمی کودک و نوجوان، آقای افشین علا:

خنده ی بابا

بابا دارد می خندد                 دنیا دارد می خندد

حتما خیلی خوشحال است،       زیرا دارد می خندد

یک گل روی قالیچه              با ما دارد می خندد

هرچیزی که غمگین بود،        حالا دارد می خندد

 

ردیف چیست؟

کلماتی که در پایان بیت، عینا تکرار می شود. پس می توانیم بگوییم:

کلماتی که در پایان مصراع 1 و مصراع های 2و4و6و8 در این شعرآمده و کاملا تکرار شده، ردیف این شعر است.

راهی ساده برای یافتن ردیف در شعر:

از چپ به راست، کلمات پایانی شعر را بررسی می کنیم: «می خندد» و « دارد» در همه ی بیت ها عینا و پشت سرهم تکرار شده اند؛ پس ردیف شعر به شمار می روند البته به شرطی که پیش از آن ها « قافیه » آمده باشد.

 

قافیه چیست؟

کلماتی که در پایان بیت می آید و بعضی از حروف پایانی آن ها با هم اشتراک دارد؛ این اشتراک باعث ایجاد موسیقی در شعر می شود.

می بینید که بخش پایانی کلمات «بابا»، «دنیا»، «حالا» و « زیرا»، یعنی: " ا " با هم مشترک است؛ به همین دلیل این کلمات، قافیه ی این شعر به شمار می روند.

با همین روش بسیار ساده می توانید قافیه هم بسازید؛ شاید شما هم مثل خیلی از بچه های دیگر، تمرین قافیه سازی کرده اید، بی این که از آن باخبر باشید! می پرسید چطور؟ بله عرض می کنم. بچه ها گاهی برای تفریح با هم سوال جواب هایی دارند، که درحقیقت تمرین قافیه سازی است!

مثلا:

بگو: تشت!

-     تشت

-     بشین برو رشت!

 بگو: چیز!

-     چیز

-      بشین روی میز!

و ...

می بینید که در این بازی به اشتراک پایانی کلمات توجه شده است.

قافیه در یک شعر.

 البته این شعر ایرادهای وزنی هم دارد که فعلا موضوع کار ما نیست.

شب شد و ...

شب شد و مهتاب در آمد باز

گریه ز طفلی بر آمد باز

 حال، دگربار بهار آمده

غنچه ای از شاخه به بار آمده

 کودکی از عرش خدا آمده

شاه عرب، شیر خدا آمده

 تابشی از نور خدا آمده

عادلی از سوی خدا آمده

...

نکته ها:

1.        حروفی که با رنگ قرمز مشخص شده، باهم مشترکند و قافیه را ایجاد کرده اند. کلماتی که زیر آن ها خط کشیده شده، ردیف شعرند.

2.        قافیه ها قبل از ردیف می آیند. در این شعر، این اصل مهم رعایت شده است.

3.        هیچ وقت نمی توان در شعر، ردیف را به تنهایی آورد؛ اما می توان قافیه را بدون ردیف آورد.  به این دو بند شعر نگاه کنید:                       

امشب مثال شاپرک

پرمی کشم من سوی گل

صد بوسه یکجا می زنم

بر روی گل، بر روی گل

در این بند شعر، پس ازقافیه (سوی- روی) ردیف هم آمده است (گل

فردا که از ره می رسد

خورشید زیبا و قشنگ

پیچد درون مدرسه

آهنگ دنگ و دنگ و دنگ

اما در این بند شعر، پس ازقافیه ( قشنگ - دنگ) ردیف به کار نرفته است.

حال با این توضیحات می توانید تشخیص دهید که کدام یک از بیت های شعر «شب شد و...» مشکل موسیقی کناری( ردیف و قافیه ) دارد.

بله، می بینید که در ابیات پایانی، ردیف به کار رفته است، بی آن که قافیه داشته باشد.