♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦

چند قالب دیگر :

♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦


 ◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘

20. قالب خسروانی (نو خسروانی ) ← قالب کلاسیکی :

◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘

 قبل از هر چیز تشکر کنم از استاد محمد نجفی نوکاشتی که باعث شدند این دو قالب (این قالب و بعدی را ) به این گروه بیافزایم ...

 خسروانی قالب شعری خاص زبان پارسی است که قبل تر از ورود اسلام  به ایران توسط باربد جهرمی نوازنده عصر ساسانیان ابداع شده است.

 پس از جمله کهن ترین قالب های شعر پارسی به حساب می آید

 و از این رو که قبل از حمله ی اعراب به ایران میباشد پس مسلم است که اطلاعات زیادی از این قالب در دسترس نمی باشد و بیشتر اطلاعات امروزی بر پایه ی حدس و گمان هایی است که از کتاب های پیشینیان بر گرفته شده است .

 دکتر شفیعی کدکنی معتقدند اشعار خسروانی گونه ای شعر بر پایه وزن هجایی است و وزن عروضی ندارد چرا که به نظر ایشان وزن عروضی سال ها بعد از این اشعار، وارد ایران و زبان پارسی شد.
اما دکتر وحیدیان کامیار اعتقاد دکتر شفیعی را نفی کرده و معتقد است خسروانی بر پایه وزن عروضی است البته با درنظر گرفتن پاره ای اختیارات شاعری ( که اتفاقا دکتر شفیعی هم به وجود این اختیارات اذعان دارند) که در قدیم مورد استفاده قرار میگرفته و امروزه دیگر  استفاده نمی شود.

 و به علت کمبود شعر در این قالب نظر قاطعی از آن نیست و نمیتوان به صورت کامل و قطعی نظری را راجع به این قالب بیان کرد

 مرحوم مهدی اخوان ثالث با توجه به مدارکی که در دست داشتند و نظریه هایی که برای این شعر موجود بوده است قواعد زیر را برای آن عنوان کردند :

 1.وزن نوخسروانی وزنی عروضی‌ست 
2.به شیوه ادبیات کلاسیک تساوی تعداد و شکل هجاهای مصراع‌ها ضروری‌ست
3.رعایت قافیه مصراع اول و سوم نوخسروانی اجباری و در مصراع دوم اختیاری است

نمونه ای از نو خسروانی:

ین مثل خوش می‌سرود از کولیان رقاصه‌ای:

جام بر پیشانی و در رقص، کای بهرام گور

هیچ عامی نیست کاندر وی نباشد خاصه‌ای (مهدی اخوان ثالث )

 

◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘

21.  سه گانی  :

◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘◘

 میتوان گفت که سهگانی قالبی برگرفته از قالب خسروانی است و در واقع خمیر مایه و اساس شکل گیری سه گانی همان قالب «نو خسروانی » یا «خسروانی » بوده است .

 اما دکتر علیرضا فولادی که بنیان گذار اشعار سه گانی هستند با تعمیم دادن اشعار قالب «خسروانی » حالت های دیگری را هم برای این قالب بیان کردند (البته این نظر برخی از اساتید است و گویا خود ایشون مخالف آن هستند که «سه گانی » از «نو خسروانی »  گرفته شده است )

 این قالب هم به مانند قالب شعری «پریسکه » باید عرض شود که علاوه بر حالت کلاسیکی ، حالت ها و قالب های شعر نو از جمله نیمایی و سپید را هم شامل میشود

در باره ی ساختار کلی سه گانه این قالب چنین بر شمرده شده است :

 سه‌گانی، شعری‌ست سه‌مصراعی در شا‌خه‌ی موزون و سه‌سطری در شاخه‌ی سپید با یک ضربه‌ی  ذهنی که بهتر است در مصراع یا سطر سوم آن بخورد:

 آنچنان عاشقم که همواره

روی او را در آب می‌بینم؛

من نخوابیده خواب می‌بینم.

 و اما سه گانی نوع موزون هم دارد که طبعا بر پایه ی فرم بیرونی لست و چنین بر شمرده میشود :

سه‌گانی موزون، اجمالا شعری‌ست سه‌مصراعی که وزن مصراعهای آن متساوی (کلاسیک) یا نامتساوی (نیمایی) باشد و کلمات قافیه (و احیانا ردیف) آن نیز، در مصراعهای اول و سوم یا دوم و سوم بیاید.

 مونه‌ی سه‌گانی کلاسیک با کاربرد قافیه در مصراعهای دوم و سوم:

دستهای گشوده کافی نیست؛

گام بردار، گام - ای آدم! -

آدمکها نمی‌رسند به هم.(علیرضا فولادی )

 البته جناب فولادی خودشون وبلاگی( http://www.segani.blogfa.com/ ) دارند که دوستانی که مایل هستند میتوانند در آن وبلاگ بیش تر از این قالب بدانند .

 ♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦

تفاوت میان قالب «سه گانی موزن» و «نو خسروانی »

♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦♦

این تفاوت بر اساس نوشته های دکتر فولادی است و چون بحث در این مورد خارج از هدف من است پس نظر شخصی در این مورد ارائه نمیدهم.

در تعریف سه‌گانی موزون بر پایه‌ی فرمهای بیرونی آن می خوانیم، این قالب، اجمالا چهار فرم بیرونی اصلی دارد:

1. کلاسیک با کاربرد قافیه در مصراعهای اول و سوم

2. کلاسیک با کاربرد قافیه در مصراعهای دوم و سوم

3. نیمایی با کاربرد قافیه در مصراعهای اول و سوم

4.نیمایی با کاربرد قافیه در مصراعهای دوم و سوم

از میان این چهار فرم، تنها فرم اول، نوخسروانی است و سه فرم دیگر نه. براین‌پایه، اولا  تا اینجا سه‌گانی سه فرم اصلی از نوخسروانی بیشتر دارد و ثانیا تا همین‌جا نوخسروانی تنها یکی از فرمهای متعدد سه‌‎گانی را تشکیل می‌دهد. بنابراین، ادعای این که نوخسروانی با سه‌گانی یکی‌ست، ادعایی به دور از دانش خواهد بود. همچنین شاخه‌ی سه‌گانی سپید نیز قابل ذکر است که آن هم دلیل دیگری بر گسترده‌تر بودن آن از نوخسروانی‌ست.