← برای کسانی است که اوزان را در سطوح بالایی بلد هستند و یا کسانی که میخواهند در سطوح بالاتری از تقطیع و دانش عروضی قرار گیرند.

 همونطور که دوستان عزیز میدانند و دیدیم اساس‌ وزن‌ را در عروض‌ قدیم‌ بر سه‌ حرف‌ ((ف )) ؛ (( ع )) ؛ (( ل )) قرار داده اند

 به نظر میرسد دلیل آن قرار دادن شباهتی‌ بین‌ وزن‌ شعر و علم‌ صرف‌ لغات‌ در ذهن ها باشد.

 در بخش اول با بلندی و کوتاهی و ... آشنا شده ایم اما در این بخش روش تقطیع عروضی بیان می شود.

 ++++ مجدد میگویم خواندن این بخش برای افراد تازه کار ابدا توصیه نمیشود ++++

 


مدار اوزان :

برای‌ شناخت‌ قسمت‌هایی‌ که‌ از به‌ هم‌ پیوستن‌ آن‌ها ارکان‌ وزن‌ در شعر ایجاد می‌شود، عروضیان ‌مدار اوزان‌ عروض‌ را به سه‌ رکن یا سه دسته تقسیم کرده اند که عبارتند از (( سبب )) ؛ (( وتد )) و (( فاصله )) که ملاک سنجش آنها در محرک بودن یا ساکن بودن حروف و دسته ها است

 

اول : سبب : که به دو نوع تقسیم میشود ‌

(( 1. )) سبب خفیف : که‌ یک‌ متحرک‌ و یک‌ ساکن‌ است‌

مانند : گِل = متحرک + ساکن

خَم = متحرک + ساکن

و...

(( 2. )) سبب ثقیل :  که دو نوع‌ است‌ و دو حرف‌ متحرک‌ متوالی‌ است

مانند : همه = متحرک + متحرک

کَنه = متحرک + متحرک

سَده = متحرک + متحرک

و...

دوم : وتد : که به دو نوع تقسیم میشود

((1. )) وتد مقرون: از دو متحرک‌ و یک‌ حرف‌ ساکن‌ درست شده است

مانند : کرم= متحرک + متحرک + ساکن

کچل = متحرک + متحرک + ساکن

دُژَم = متحرک + متحرک + ساکن

خبر= متحرک + متحرک + ساکن

و...

(( 2. )) وتد مفروق : سه حرف را می گویند  که حرف دوم یا وسط ساکن است.

مانند: نامه (مِ) = متحرک + ساکن + متحرک

خانه (نِ ) = متحرک + ساکن + متحرک

جامه (مِ) = متحرک + ساکن + متحرک

و...

 

سوم: فاصله : که آن هم به دو دسته تقسیم میشود

(( 1. )) فاصله صغری : سه‌ حرف‌ متحرک‌ و یک‌ حرف‌ ساکن‌ است‌

مانند: چه شُدم = متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

سَرِ مَن = متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

نَرَوَم = متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

ندَهَم = متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

و ....

 

(( 2. )) فاصله کبری : چهار متحرک‌ و یک‌ حرف‌ ساکن‌ می‌باشد

مانند : نَفَسِ مَن = متحرک + متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

بِدَهَمَش = متحرک + متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

بِکُشَمَش = متحرک + متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

بِزَنَمَش = متحرک + متحرک + متحرک + متحرک +  ساکن

و....

 

$$$ حال ارکانی که بحر های شعر و عربی آنها در آنها ترکیب شده است $$$

الف ) فعولن = فَعو + لُن = متحرک / متحرک / ساکن + متحرک / ساکن = وتد مقرون + سبب خفیف

ب) فاعلن = فا + عِلُن = متحرک / ساکن + متحرک / متحرک / ساکن = سبب خفیف + وتد مقرون

ج) مستفعلن = مُس + تَف + عِلُن = متحرک / ساکن + متحرک / ساکن + متحرک / متحرک / ساکن = سبب خفیف + سبب خفیف + وتد مقرون

د)مفاعیلن = مفا + عی + لن = متحرک / متحرک / ساکن + متحرک / ساکن + متحرک / ساکن = وتد مقرون + سبب خفیف + سبب خفیف

ه)فاعلاتن= فا + علا + تن = متحرک / ساکن + متحرک / متحرک / ساکن + متحرک / ساکن = سبب خفیف + وتد مقرون + سبب خفیف

و)مفاعلتن= مفا + عِلَتُن = متحرک/ متحرک / ساکن + متحرک / متحرک / متحرک / ساکن = وتد مقرون +فاصله ی صغری

ز)متفاعلن = مُتَفا + عِلُن = متحرک / متحرک / متحرک / ساکن + متحرک/ متحرک / ساکن = فاصله ی صغری + وتد مقرون

ح)(مفعولات= مَف +عو + لات = متحرک / ساکن+ متحرک/ ساکن + متحرک / ساکن/ متحرک = سبب خفیف + سبب خفیف + وتد مفروق)

 

""" عروضیان‌ برای‌ هر متحرک‌ در خط‌ نشانه‌ای‌ قرار داده‌اند و برای‌ هر حرف‌ ساکن‌ نیز علامت‌ دیگری‌ معین‌ کرده‌اند. 

علامت‌ هر متحرک‌ مانند «یک‌« یا «صفر» عددی‌ می‌باشد و علامت‌ خطی‌ هر ساکن‌ شکلی‌ مانند شکل‌ حرف‌ الف‌ و یا یک‌‌عددی‌ در نظر گرفته‌اند."""

 برای مثال اگر بخواهیم بگوییم مطالب بالا را که نوشتم عروضیان به شکل های زیر نشان میدهند:

اول : سبب :

(( 1. )) سبب خفیف: خَم ؛ گِل = 10

 (( 2. )) سبب ثقیل: سَده ؛ کَنه ؛ همه= 00

دوم : وتد :

 ((1. )) وتد مقرون خبر ؛دُژَم ؛ کچل ؛ کرم = 100

 (( 2. )) وتد مفروق:جامه (مِ)؛ خانه (نِ )؛ نامه (مِ) = 010

سوم : فاصله :

 (( 1. )) فاصله صغری: ندَهَم ؛ نَرَوَم ؛ سَرِ مَن ؛ چه شُدم  = 1000

 (( 2. )) فاصله کبری :بزَنَمَش ؛ بِکُشَمَش ؛ بِدَهَمَش ؛ نَفَسِ مَن  = 10000

 پس ارکان زیر میشود :

 1- فعولن‌= فعو / لن = 100/10

2- فاعلن‌ = فا / علن = 10/100

3- مستفعلن‌ = مس/تف/علن=10/10/100

4- مفاعیلن‌= مفا / عی/ لن = 100/10/10

5- فاعلاتن‌ = فا/ علا / تن = 10/100/10

6- مفاعلتن‌ = مفا / علتن= 100/1000

7- متفاعلن= متفا / علن‌ = 1000/100

8- (مفعولات‌ =مف/عو/لات= 10/10/010 )

 

«با تشکر از آقای احمدرضا توجهی»