همه ی ما دوران شیرینی را در دبستان داشته ایم و خاطراتی را از آن دوره در ذهنمان داریم ، وقتی اول دبستان بودیم معلم برای اینکه ما را با «بخش کردن » آشنا کند ، از شاگردان میپرسید برای مثال کلمه ی /بابا/ چند بخش است ؟ و ما دو دست را در مقابل سینه قرار میدادیم و میزدیم روی میز و همه یک صدا میگفتیم : دو بخش است ؛ با .... با


 وزن شعر رابطه ی مستقیمی با این آموزش ساده در سال اول دبستان دارد، و وقتی بزرگ و بزرگ تر شدیم در دوران دبیرستان آموختیم به این «بخش» ها ؛ «هجا» میگویند .

 تمام وزن ، همین است و وزن شعر بر اساس همین «هجا » ها و «بخش» ها (در اشعار فارسی ) به وجود آمده است .

 همان طور که میدانیم حروف (در اینجا منظور واج است ) در زبان فارسی به دو بخش بزرگ «صامت» ها و «مصوت» ها تقسیم میشوند .

 در این میان ما «شش مصوت » داریم که «سه مصوت کوتاه» و «سه صوت بلند » است .

 {مصوت های کوتاه = فتحه ، کسره ، ضمه = / َ / ؛ /  ِ / ؛ / ُ /

 مصوت های بلند = / ا / ؛ /و/ ؛ /ی/ ← با تلفظ : آ ؛ ای ؛ او : مثلا در با / بی / بو}

 و بقیه ی حروف را صامت ها تشکیل میدهند ، برای مثال : { /ب/ ؛ /پ/ ؛ /س ، ص ، ث / ، /گ / ؛ /ژ / و.... }

 گفتیم که وزن شعر های فارسی رابطه ی مستقیم با «هجا» دارد و اگر به این هجا ها تسلط داشته باشیم راحت تر از آب خوردن میتوانیم شعری را بنویسیم که از لحاظ وزنی صحیح باشد .

 «هجا» ها در زبان فارسی به سه قسمت : « کوتاه / بلند / کشیده » تقسیم میشوند که بسیار بسیار ساده هستند و با توضیحات کوتاه کاملا متوجه خواهید شد .

 فقط قبل از آن میخواهم یک قاعده ی نانوشته را بگویم و آن این است که :

 ← ((( ما مصوت های بلند « /ا/ ، / ی / ، /و/ » را هر کدام دو حرف در نظر میگیریم )))

 و اما دوباره برگردیم به انواع هجا ها :

 

 ← ♦ اول : هجای کوتاه : هجاهایی هستند که از یک صامت و یک مصوت کوتاه« / َ / ، / ِ / ، / ُ / » تشکیل شده اند که در سایت های اینترنتی با علامت هایی مثل « u » ، « U » ، « 7 » ، « ل » و... نمایش میدهند که من با «7 » آن ها را نمایش میدهم: مثال :

وَ = 7 ...... که (= کِ ) = 7 ....... به ( = بِ ) = 7 .......... چه (=چِ ) = 7 و...

 ← ♦ دوم: هجای بلند : هجا هایی که از سه حرف درست شده باشند که البته قاعده ی گفته شده را باید در این مورد لحاظ کرد که : «ما مصوت های بلند را هر کدام دو حرف در نظر میگیریم » ؛ در سایت های اینترنتی اکثرا هجاهای بلند را با علامت «__» نمایش میدهند ... :

با = __ ...... را=__ ....... دَر = __ ........ گُل = __ .......... بو = __ ....... سَر=__ و...

 ← ♦ سوم : هجای کشیده : هجاهایی که بیش از سه حرف داشته باشند را هجا های کشیده میگویند که علامت و حکم آن مانند این است که (تاکید میکنم مانند این است نه اینکه به آن  معنی باشد ) یک «هجای بلند » و یک «هجای کوتاه » پشت هم آمده اند پس «هجا های کشیده » را در سایت ها با « __ 7 » نشان میدهیم :

 مثال :

دار = __7 (دار= دا /ر = __ / 7 )

 راز= __7 (راز = را /ز= __ / 7 )

 دیو= __7 (دیو = دی /و = __ / 7 )

 حالا برای اینکه یادآوری شود و اینکه ببینیم آیا خوب آموخته ایم یا خیر چند کلمه را باهم «تقطیع» میکنیم :

 الله = ال / لاه (لا /ه) = بلند +کشیده = __ / __ / 7

 شکیبایی = ش / کی / با / یی = کوتاه / بلند / بلند / بلند  = 7 / __ / __ / __

 بازار = با + زار = با + زا + ر = بلند + کشیده = __ / __ / 7

 متبرّک = مُ / تِ / بَر / رک = کوتاه + کوتاه + بلند + بلند = 7 /7 / __ / __

 بابا = با + با = بلند + بلند = __ / __

 

 و اما چند نکته ی دیگر که با دانستن آنها تقریبا نود درصد راه را (در شناخت وزن) پیموده ایم

  •  اول : نون « ن » ساکن بعد از مصوت های بلند « ا - ی - و » از تقطیع می افتند یعنی حساب نمی آیند ؛ برای مثال :

 آسمان = آ / س / ما(ن) = آ / س / ما = __ / 7 / __

 زمان = ز / ما(ن) = ز / ما = 7 / __

 ماندگار = ما(ن) / د / گا / ر = ما / د / گا / ر = __ / 7 / __ / 7

 شادمان = شا / د / ما(ن) = شا / د / ما = __ / 7 / __

  •  دوم :شاعر گاه میتواند مصوت های کوتاه «  ِ ُ » را در تلفظ انقدر بکشد که به جای هجای کوتاه ؛ هجای بلند « ی / و » به حساب آید یعنی « بعضی وقت ها » شاعر میتواند « به ( = بِ ) » را «بی» در نظر بگیرد .

این موارد «بیشتر» در زمان هایی به کار میرود که دو هجای کوتاه پشت هم داشته باشیم و یا یک هجای کوتاه بعد از مصوت بلند « ا ، ی ، و » را داشته باشیم و ...

  •  سوم: مهم ترین اصل در تقطیع «نوع تلفظ » است نه نوع نوشتار برای مثال "خوار " مینویسیم ولی "خار " میخوانیم یا "خورشید " مینویسیم " خُرشید " می خوانیم ...
  • چهارم : تشدید روی هر حرفی که قرار گرفت آن را دو بار تلفظ میکنیم برای مثال :

منّت = مِن / نت = __ / __

 محمّد = مُ / حم / مد = 7 / __ / __

 توجّهی = ت / وج / جُ / هی = 7 / __ / 7 / __

  • پنجم : تعداد هجا ها در شعر کلاسیک در هر مصراع باید باهم برابر باشد و شکل تقطیع هجا ها عینا مانند هم دیگر باشد...

 ← این ها نکاتی بودند که با دانستن آنها میتوانید خیلی راحت تر شعری با وزن بگویید و فقط تنها کار باقی مانده برای قسمت اول این است که چند بیت رو با هم تقطیع کنیم تا خیلی راحت بفهمیم که وزن هیچ چیز پیچیده ای ندارد و من برای تقطیع «هجده بیت نی نامه ی مولی»  را تقطیع میکنم : (لطفا هجده بیت جلوی رویتان باشد و به تقطیع توجه کنید )

 

قبل از هرچیز دقت کنید نام وزن ها را به مرور زمان خواهید آموخت ولی نام وزن ها در اصل از همان هجا ها به وجود آمدند ؛ وزن این  شعر «فاعلاتن ، فاعلاتن ، فاعلن » میباشد که برای عزیزانی که تازه کارند بهترین وزن محسوب میشود .(به بیت های # دار بیشتر توجه کنید )

 

فا / ع / لا / تن / فا / ع / لا / تن / فا / ع / لن

 __ / 7 / __ / __  / __ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __

 

 بش / ن / از / نی / چُن / ح / کا / یت / می / ک / ند

از / ج / دا / یی / ها / ش / کا / یت / می / ک / ند
__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

 کز / ن / یس / تا(ن) / تا / م / را / بُب / ری / د / ان ( د)

از / ن / فی / رم / مر / د / زن / نا / لی / د / ان (د (
__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

سی/ن/ خا/هم/ شَر/حِ/‌شَر/حِ=حی/ از/فِ/را(ق)

تا/ ب/گو/یم/ شر/حِ/ در/دِ=دی/ اش/ت/یا(ق) #

 هر/ ک/سی/ کو/ دو/ر/ مان/دز/ اص/ل /خی(ش) #

با/ز/جو/ید/ رو/ز/گا/رِ=ری/ وص/لِ/ خی(ش)

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

من /بِ/ هر/ جم/عی/یَ/تی /نا/لان/ ش/دم #

جُف/تِ /بد/حا/لا/نُ /خُش/‌حا/لان/ ش/دم

 هر/ ک/سی/ از/ ظَن/نِ/ خُد/ شد/ یا/رِ/ من
از/ د/رو/ن=نی/ من/ نَ/جُس/تَس/را/رِ/ من#

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

سِر/رِ /من/ از/ نا/ل/ی=یی/ من /دو/ر /نی (س (ت) ) #

لی/ک /چش/مُ /گو/ش /را/ آن/ نو/ر /نی(س(ت) )

تن/ ز/ جا/نُ /جان/ ز/ تن/ مس/تو/ر/ نی/(س)

لی/ک/ کس/ را/ دی/د/ جان/ دس/تو/ر /نی(س(

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

آ/ت/شس/تین/ بان/گ /نا/یُ=یو/ نی/س/ با(د) #

هر/ که/ این/ آ/تش/ ن/دا/رد/، نی/س/ با(د)

 آ/ت/ش=شی/ عش/قس/ت/ کَن/دَر/ نِی‌/فُ/تا(د) #

جو/ش/ش =شی/عش/قس/ت/ کَن/در/ مِی/ فُ/تا(د)

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

 نی/ ح/ری/ف=فی/ هر/ که/ از/ یا/ری /ب/ری(د)

پر/دِ/‌ها/یش /پر/دِ/‌ها/ی =یی/ما /د/ری(د)

 هم/چُ/ نی/ زَه/ری/یُ/ تَر/یا/قی/ که/ دی(د)؟

هم/چُ/ نی/ دم/سا/زُ/ مش/تا/قی/ که/ دی(د)؟

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

نی/ ح/دی/ث=ثی/ را/ه/ پُر/خو(ن)/ می/‌ک/ند

قص/صِ/‌ها/ی =یی/عش/ق /مج/نو(ن)/ می/‌ک/ند

 مح/ر/مِ=می/ این/هو/ش/، جز/ بی/‌هو/ش /نی(س)

مَر/ ز/با(ن)/ را/ مُش/ت/ری/ جُز/ گو/ش /نی(س)

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

در/ غ/مِ=می/ما/ رو/ز/ها/ بی/‌گا/ه/ شد

رو/ز/ها/ با/ سو/ز/ها/ هم/را/ه/ شد

رو/ز/ها/ گر/ رف/ت /گو:/ رو/ با/ک /نی(س)

تُ=تو/ ب/ما(ن)/ ای/ آ(ن) /که /چُن /تو/ پا/ک /نی(س) #

__ / 7 / __ / __ / __ / 7 / __ / __ / __ /  7 / __

 

در/نَ/یا/بَد/ حا/لِ/ پُخ/تِ=تی/هی/چ /خا(م (

پس /سُ/خَن/ کو/تا/ه/ با/ید/، وَس/سَ/لا(م(

فا / ع / لا / تن * فا / ع / لا / تن * / فا / ع / لن

 __ / 7 / __ / __ * __ / 7 / __ / __ * __ /  7 / __

 

با سپاس از گردآورنده این آموزش : احمدرضا توجهی